Wystrój kościoła

Kościół św. Wojciecha w Bytomiu, w obecnej formie pochodzący z XV w., zbarokizowany w II. połowie XVIII w., wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/461/56 z 02.11.1956 r. oraz A/1148/70 z dnia 21.12.1970 r., jest jednonawowym, halowym, barokowym kościołem z gotyckim prezbiterium, murowanym z cegły, z elementami kamienia.

Większość wyposażenia wnętrza jest współczesna.

W kruchcie kościoła, po lewej stronie znajduje się krzyż „misyjny”, po prawej, we wnęce obraz „Dusz w czyśćcu”, a na centralnych filarach podtrzymujących chór, znajdują się gipsowe figury św. Antoniego z Padwy (po lewej) i św. Franciszka z Asyżu (po prawej).

Ołtarz główny, który powstał w 1962 r., składa się z monumentalnej figury św. Wojciecha, centralnie wkomponowanego dużego krzyża oraz reliefów ze scenami z życia, śmierci i chwały Świętego autorstwa artysty malarza i rzeźbiarza Ludwika Konarzewskiego (juniora). Przedtem na miejscu figury znajdował się dużych rozmiarów obraz św Wojciecha. Poniżej, po prawej stronie, znajduje się tabernakulum. Sam stół ołtarzowy (posoborowy), wykonany z marmuru, pod blatem za szybą, mieści relikwie świętych, w tym na centralnym miejscu, w specjalnej trumience, relikwie św. Wojciecha. Obok, po prawej i po lewej stronie,  znajdują się także relikwie: św. Franciszka z Asyżu, św. Antoniego z Padwy, św. Ojca Pio i św. Brata Alberta Chmielowskiego.

Po lewej stronie nawy kościoła znajduje się ołtarz boczny z figurą Najświętszego Serca Pana Jezusa, przy której z prawej strony klęczy św. Franciszek, a z lewej św. Klara.

Natomiast po prawej stronie nawy kościoła znajduje się ołtarz boczny z figurą Fatimskiej Pani wraz z trójką dzieci – Łucją, Hiacyntą i Franciszkiem, którym Matka Boża objawiała się w 1917 r. Twórcą tych rzeźb jest artysta Maksymilian Tkacz. Od 2014 r. w miejscu nieużywanego, drewnianego tabernakulum, umieszczone zostały relikwie św. Jana Pawła II.

W środku nawy, na styku jej szerszej i węższej części, po lewej jej stronie ustawiona jest figura św. Barbary, a po prawej figura św. Józefa.

W najstarszej prezbiteryjnej części kościoła z prawej jego strony mieści się osobna kaplica poświęcona Matce Bożej Częstochowskiej z Jej szacownym wizerunkiem ołtarzowym. Okno kaplicy wypełnia witraż przedstawiający św. Franciszka z Asyżu.

Z dawnych sprzętów pozostały dwie barokowe figury z XVIII w., znajdujące się pod chórem kościoła, przedstawiające świętych apostołów Piotra i Pawła.

Z tyłu kościoła, po prawej stronie, na wysokości chóru, znajduje się obraz „Przemienienie Pańskie”. Jego data namalowania i historia powstania nie jest znana.

W 1958 r., w czasie prac remontowych, znaleziono pod posadzką kościoła dwie płyty kamienne. Jedna płyta pochodzi prawdopodobnie z XIV wieku. Dotąd nie odczytano jeszcze jej tekstu. Wmurowana została ona w ścianę w pomieszczeniu za kaplicą Matki Bożej Częstochowskiej. Druga płyta nagrobkowa pochodzi z XVII wieku. Wynosi 1,90 m długości, 1,11 m szerokości oraz ok. 20 cm gruba. Napis wyryty na niej jest bardzo niewyraźny, wytarty. Ta płyta wmurowana jest na jednej ze ścian zakrystii.

W wieży kościoła znajdują się trzy dzwony z 1869 roku – duży: „Glaube” (Wiara), mały: „Hoffnung” (Nadzieja) i średni: „Liebe” (Miłość).

Organy w kościele świętego Wojciecha w Bytomiu

GłosyKlawiaturyTraktura gryTraktura rejestrów
443+Ppneumatycznapneumatyczna

Głosy – 44

Klawiatury – 3+P

Traktura gry pneumatyczna

Traktura rejestrów – pneumatyczna

Prospekt
Kontuar

Organy wybudowała w 1897 roku firma Schlag und Söhne. Posiadały wówczas 21 głosów, podzielonych na dwa manuały i pedał. W 1928 r. instrument został rozbudowany przez firmę Sauer z Frankfurtu nad Odrą. Wówczas zespół brzmieniowy został powiększony do 44 głosów. Sauer zachował szafę dawnych organów, rozszerzając ją o dwie symetryczne szafy dobudowane z obu stron. W czasie tej rozbudowy zainstalowano także nowy kontuar, który został sprowadzony z Konserwatorium Lipskiego. Posiada on trzy manuały i pedał oraz wiele urządzeń pomocniczych, w tym aż sześć wolnych kombinacji, co rzadko się spotyka w kontuarach pneumatycznych. W 1908 r., czyli w czasie, gdy kontuar zainstalowany był w Lipsku zasiadał za nim m. in. Max Reger.

Część organów, zbudowana przez Schlaga jest wyposażona w wiatrownice upustowe typu „Einkanzelentaschenlade”. Sauer dobudował wiatrownice kieszonkowe, ze stojącymi kieszonkami. Sekcje manuału II i III są zamknięte w szafach ekspresyjnych.

DYSPOZYCJA ORGANÓW

Manuał I

Bordun 16′
Principal 8′
Gamba 8′
Hohlflöte 8′
Gemshorn 8′
Octave 4′
Flöte 4′
Octave 2′
Quinte 2 2/3
Mixtur 4 fach
Trompete 8′

Manuał II

Salicjonal 8′
Quintaton 8′
Flöte 8′
Geigenprincipal 8′
Flöte treaverso 4′
Principal 4′
Progressio 2-3 fach
Krumhorn 8′

Manuał III

Bordun 16′
Aeoline 8′
Nachthorn 8′
Koncert flöte 8′
Principal 8′
Block flöte 4′
Prestant 4′
Flautino 2′
Zartquinte 2 2/3
Septime 1 1/7
Terz 1 1/3
Sifflöte 1′
Cymbel 3 fach
Sing. Regal 8′
Oboe 8′

Pedał

Principal 16′
Violon 16′
Subbas 16′
Bordun 16′ (transm. z III man.)
Octavbass 8′
Bassflöte 8′
Octave 4′
Mixtur 2 fach
Posaune 16′
Trompete 8′

Zbliżenie zachowanego propektu organów Schlaga

II/I, III/I, III/II, I/P, II/P, III/P, II/I-4′, III/II-16′, P-4′
6 wolnych kombinacji
Fortissimo, Tutti
Piano Pedal, Tutti Pedal
Generalcoppel
Wałek crescendo
Wyłącznik rejestrów ręcznych
Wyłącznik połączeń pedałowych
Wyłącznik głosów języczkowych
Wyłącznik głosów 16′
Żaluzje II i III manuału
Tremolo

Opis sporządzony na podstawie informacji zebranych przez prof. Juliana Gembalskiego.
Zdjęcia: o. Andrzej Trzęsicki OFM.

o. Ksawery Majewski OFM
19.06.2004

/Źródło: www.organy.art.pl/

Dzwony w kościele świętego Wojciecha w Bytomiu

Do czego służą dzwony i dlaczego tak nas fascynują?
Wielkie znaczenie dzwonów opiewa znany starożytny napis: Vivos voco, mortuos plango, fulgura frango — Zwołuję żywych, opłakuję zmarłych, łamię pioruny.
W dawnych czasach ostrzegały przed niebezpieczeństwami (np. zbliżającymi się wrogimi wojskami, pożarem w mieście, itp.).
Ale wzywały także – do dziś – wiernych do modlitwy i uwielbienia. Jednocześnie dzwony są symbolem uwielbienia Boga – dzwonią też na cześć Boga.
Ale czy Bóg potrzebuje dzwonów? Jest zawsze do dyspozycji wierzących, wszechobecny – bez względu na to, gdzie dana osoba jest w tej chwili…
Bardziej prawdopodobne jest, że sam człowiek szuka i potrzebuje połączenia z Bogiem za pomocą dzwonów. Ponieważ dzwony mają efekt emocjonalny, oznaczają dom, powrót do domu i bezpieczeństwo.

„Coś, co łączy niebo i ziemię, a także łączy ludzi ze sobą. Coś, co trafia nie tylko do uszu ludzi, ale bezpośrednio do ich serc. Coś, co ona – jak samo Słowo Boże – trzyma, waży i jednocześnie pociesza.”
Dzwony wzmacniają szczęśliwe chwile w życiu i są naturalną częścią Mszy św., nabożeństw, procesji, itp.
Pocieszają także, gdy zmarła droga osoba lub chorych, którzy nie mogą chodzić do kościoła. Więc oni też mogą być z Bogiem. Bo dźwięk dzwonu niesie słowo Boże daleko w głąb miasta i mówi nam: jestem z tobą, gdziekolwiek jesteś.
„Dźwięk dzwonu jest dobry. W środku naszego czasu na świecie dzwony sprawiają, że rozbrzmiewa czas Boga. Nasze zegary określają ilość czasu… Z drugiej strony dzwony określają jakość czasu”.
Dzwonienie dzwonów oznacza również chwilę spokoju, przerwę od stresującej codzienności, głęboki oddech, po prostu pozwól swojemu umysłowi wędrować…
Dźwięk dzwonu może zatrzymać na chwilę codzienność, przybliżyć nas do wewnętrznej kontemplacji i Boga.

Nasz kościół pw. św. Wojciecha w Bytomiu ma trzy dzwony wykonane ze stali: „Wiara”, „Nadzieja” i „Miłość”.
Na ich zewnętrznych czaszach znajdują się inskrypcje, które wskazują na wykonawcę-ludwisarza, którym był szanowany i znany wówczas Związek Hutniczo-Górniczy w Bochum oraz rok ich odlania.
Firma z Bochum przeszła do historii przemysłu po tym jak w 1842 roku udało się jej odlać stal w formach, a pierwszym produktem odlanym tą metodą był właśnie dzwon. Bochumer Verein przez wiele lat rozwijał i doskonalił swoją działalność. Firma funkcjonuje do dziś, specjalizując się w wyrobach hutniczych.
Na dzwonach są także w języku niemieckim inskrypcje z ich imionami oraz dobranymi do nich cytatami z Biblii.

GLAUBE

Największy i najstarszy z trzech dzwonów nazywa się „Glaube” (Wiara), waży ok. 1200 kg i brzmi w „E”. W niedzielę zawsze dzwoni w triadzie z dwoma siostrzanymi dzwonami, wzywając na Msze święte – w imię Trójjedynego Boga. Są na nim następujące inskrypcje:

  • GEGOSSEN VON BOCHUMER VEREINS FÜR BERGBAU UND GUSSSTAHLFABRICATION. Co znaczy: Odlany w Bochum przez Stowarzyszenie Górnictwa i Wytwarzania Stali
  • ICH GLAUBE, DARUM REDE ICH. Cytat z 2 Listu św. Pawła do Koryntian 4,13: „Uwierzyłem, dlatego przemówiłem”
  • GESCHENKE VON FRAU WILHELMINE BERNDT GEST ZU BEUTHEN 0/S 9 FEBRUAR 1867. Co znaczy: Dar od Pani Wilhelmine Berndt z Bytomia na Górnym Śląsku (tak tłumaczę skrót; O/S) 9 lutego 1867

HOFFNUNG

Najmniejszy z trzech dzwonów, który znajduje się pośrodku nazywa się „Hoffnung” (Nadzieja), waży ok. 350 kg i brzmi w „h” – pogodny, lekki i radosny, wysoki dźwięk. Ten dzwon zawsze bije w południe ku czci Matki Bożej na modlitwę Anioł Pański. Są na nim następujące inskrypcje:

  • BOCHUM 1869
  • HOFFNUNG
  • SEID FRÖHLICH IN HOFFNUNG. Cytat z Listu do Rzymian 12, 12: „Weselcie się nadzieją”.

LIEBE

Średni dzwon, nosi nazwę „Liebe” (Miłość), Ma masę ok. 580 kg i brzmi w „g”. Dzwoni w triadzie z pozostałymi dwoma dzwonami w niedzielę, a w tygodniu sam wzywa na Msze święte i nabożeństwa. Są na nim następujące inskrypcje:

  • BOCHUM 1869
  • LIEBE
  • HERR, ICH HABE LIEB DIE STÄTTE DEINES HAUSES. Cytat z Psalmu 26, 8: „Panie, miłuję dom, w którym mieszkasz”.

Ostatni udokumentowany poważny remont naszych dzwonów, połączony z ich oczyszczeniem z ptasich odchodów, został przeprowadzony na przełomie listopada i grudnia 2001 roku przez firmę ludwisarską Felczyński z Gliwic.
Wtedy też w największym z nich (Glaube – Wiara) wymieniono zawieszenie. Dziś ten dzwon ma wypadnięte serce.
Dzwon średni (Liebe – Miłość) ma popsutą automatykę, a najmniejszy z nich (Hoffnung – Nadzieja) ostatni z działających, został ze względów bezpieczeństwa wyłączony 21 kwietnia 2021 roku.
Wszystkie trzy dzwony, aby mogły spełniać swoje zadanie, potrzebują nowych zawieszeń, nowych serc i nowej automatyki.
Ktoś może zapytać po co zawieszenia i serca, skoro dzwony wiszą i serca mają? Niestety, jak w każdym urządzeniu mechanicznym następuje jego zużycie, połączone z tzw. zmęczeniem materiału. Dziś także obowiązują inne standardy i normy wykonania zawieszeń dzwonów (DIN 4178). Związana jest też z tym konieczność wykucia nowych serc wraz z nowym sposobem ich mocowania. Automatyka, czyli mechanizmy napędzające dzwony, także wymagają wymiany na nowe.
Firma specjalizująca się w tego typu pracach, nie podejmie się ich wykonania, bez zastosowania obowiązujących standardów i norm, co wiąże się także z udzieleniem gwarancji.

Czy doczekamy czasu, kiedy nasze trzy dzwony „Wiara”, „Nadzieja” i „Miłość”, zabrzmią na nowo pięknymi głosami, na chwałę Boga, zachęcały do modlitwy i przypominały nam o wieczności?

Tekst: o. Piotr Mędrak OFM
Zdjęcia: o. Remigiusz Langer OFM
Bytom, 16.06.2021

Aktualizacja: 13.12.2021 r.

Dziś, dzięki pracy specjalistów z firmy RDUCH Bells & Clocks, którzy w dniach 1-13 grudnia 2021 r. wykonali generalny remont dzwonów w wieży naszego kościoła, wszystkie trzy dzwony ożyły i na nowo przemówiły.

Źródła: 1. Glaube, Liebe, Hoffnung – diese Drei Aber die Liebe ist die Größte unter ihnen. (1. Korinther 13,13). http://www.kreuzgemeinde-frankfurt.de/glaube-liebe-hoffnung-diese-drei/ (dostęp 16.06.2021)
2. Ks. Stanisław Piątek. Dzwony w liturgii Kościoła. Ruch Biblijny i Liturgiczny, Tom 21, Numer 4-5 (1968) s. 311-315.
3. W Brzegu biją dzwony odlane w Bochum, czyli kawałek historii o kościele ewangelicko-augsburskim w Brzegu. https://brzeg24.pl/aktualnosci/94141-w-brzegu-bija-dzwony-odlane-w-bochum-czyli-kawalek-historii-o-kosciele-ewangelicko-augsburskim-w-brzegu/ (dostęp 16.06.2021)
4. Biskup Kazimierz Romaniuk. Po co dzwony? https://www.niedziela.pl/artykul/4218/nd/Po-co-dzwony (dostęp 16.06.2021)

20.02.2015 - Kościół św. Wojciecha w Bytomiu - wnętrze